Tùng La Hán Nhật không chỉ được nhận biết qua nguồn gốc của cây. Giá trị của một cây còn được hình thành bởi thời gian nuôi dưỡng, kỹ thuật tạo tác, cấu trúc thân – cành – tán và khả năng phù hợp với không gian cảnh quan. Từ quá trình tìm hiểu, khảo sát và lựa chọn cây tại các vườn Nhật Bản, Torri chia sẻ một góc nhìn đầy đủ hơn về dòng cây đặc biệt này.

Không phải cứ có nguồn gốc từ Nhật Bản thì cây đều có giá trị như nhau

Khi nhắc đến Tùng La Hán Nhật, nhiều người thường hình dung về những cây cổ thụ có thân lớn, dáng uốn lượn và các tầng tán được cắt tỉa gọn gàng. Đây là hình ảnh dễ nhận biết nhất, nhưng chưa phản ánh đầy đủ giá trị của dòng cây này.

Trong quá trình tìm hiểu và lựa chọn cây tại các vườn Nhật Bản, Torri nhận thấy sự khác biệt giữa các cây có thể rất lớn. Có cây sở hữu kích thước nổi bật nhưng cấu trúc chưa cân đối. Có cây không quá cao nhưng thân già, đường chuyển động đẹp, bộ cành được nuôi đúng vị trí và tán đã đạt độ hoàn thiện cao. Cũng có những cây đã được tạo tác trong thời gian dài nhưng chỉ phù hợp với một số vị trí hoặc phong cách kiến trúc nhất định.

Điều đó cho thấy một cây Tùng La Hán Nhật không nên được đánh giá chỉ bằng chiều cao, đường kính thân hoặc số năm tuổi được giới thiệu.

Giá trị thực tế của cây là sự kết hợp giữa:

• Nguồn gốc và quá trình nuôi dưỡng;
• Sức khỏe và khả năng sinh trưởng;
• Độ già, độ thuôn và chuyển động của thân;
• Cấu trúc, vị trí và hướng phát triển của hệ cành;
• Cách tổ chức các tầng tán;
• Tỷ lệ giữa thân, cành, tán và chiều cao tổng thể;
• Mức độ hoàn thiện của quá trình tạo tác;
• Khả năng thích nghi sau khi được di chuyển;
• Sự phù hợp với không gian dự kiến sử dụng.

Chính vì vậy, trước khi nói một cây “đẹp” hay “có giá trị”, cần đặt cây trong tổng thể nhiều tiêu chí thay vì chỉ nhìn vào một vài thông số bề ngoài.

Tùng La Hán Nhật là cây gì?

Trong cách gọi phổ biến tại Việt Nam, “Tùng La Hán Nhật” thường được dùng để chỉ các cây thuộc nhóm Podocarpus macrophyllus có nguồn gốc, được nuôi trồng hoặc được tạo tác tại Nhật Bản.

Podocarpus macrophyllus là tên khoa học được chấp nhận của một loài cây thuộc họ Podocarpaceae. Phạm vi bản địa của loài này không chỉ có Nhật Bản mà còn trải rộng từ một số khu vực của Trung Quốc đến Myanmar và Đài Loan. Cây sinh trưởng chủ yếu trong môi trường cận nhiệt đới.

Đây là cây thân gỗ thường xanh. Lá có dạng thuôn dài, mọc tương đối dày, tạo nên bề mặt tán xanh bền và có khả năng đáp ứng tốt với việc cắt tỉa, tạo hình. Một số dạng của cây có thể phát triển thành cây lớn, trong khi các giống hoặc dạng sinh trưởng khác có cấu trúc gọn hơn. Cây có thể được sử dụng làm cây điểm nhấn, hàng cây, cây tạo hình hoặc một phần của bố cục sân vườn.

Tuy nhiên, trong lĩnh vực cảnh quan, cách gọi “Tùng La Hán Nhật” còn hàm chứa một ý nghĩa rộng hơn tên thực vật học.

Nó thường gắn với:

• Nguồn cây được nuôi dưỡng tại Nhật Bản;
• Kỹ thuật kiểm soát hình dáng qua nhiều giai đoạn;
• Phương pháp cắt tỉa và tổ chức tán đặc trưng;
• Thẩm mỹ tiết chế, chú trọng tỷ lệ và khoảng trống;
• Sự hiện diện của cây như một thành phần kiến trúc sống trong khu vườn.

Vì vậy, khi tìm hiểu Tùng La Hán Nhật, cần phân biệt giữa loài cây về mặt thực vật học và giá trị cảnh quan được hình thành trong quá trình nuôi dưỡng, tạo tác.

Tùng La Hán Nhật và Niwaki có phải là một?

Hai khái niệm này có liên quan chặt chẽ nhưng không hoàn toàn đồng nhất.

Tùng La Hán Nhật là cách gọi gắn với một nhóm cây cụ thể. Trong khi đó, Niwaki là khái niệm rộng hơn, thường được sử dụng để nói về cây được nuôi dưỡng, cắt tỉa và định hình để trở thành một phần của khu vườn Nhật Bản.

Niwaki không phải tên riêng của một loài cây. Nhiều loài cây khác nhau có thể được tạo tác theo định hướng Niwaki, tùy vào đặc tính sinh trưởng, ý đồ thiết kế và điều kiện của khu vườn.

Do Tùng La Hán có:

• Tán lá thường xanh;
• Khả năng chịu cắt tỉa;
• Cấu trúc thân và cành có thể phát triển theo nhiều hướng;
• Tuổi thọ cao;
• Khả năng tạo thành các tầng tán rõ ràng;

nên cây thường được lựa chọn để tạo tác cho các khu vườn Nhật hoặc những không gian cảnh quan mang tinh thần Nhật Bản.

Có thể hiểu đơn giản:

Không phải mọi cây Niwaki đều là Tùng La Hán, và không phải mọi cây Tùng La Hán đều đã đạt đến giá trị thẩm mỹ của một cây Niwaki được tạo tác hoàn chỉnh.

Đây là điểm rất quan trọng khi đánh giá và lựa chọn cây.

Một cây Tùng La Hán mới được cắt thành các khối tán tròn chưa chắc đã thể hiện được tinh thần Niwaki. Giá trị của cây còn phụ thuộc vào cách người tạo tác xử lý thân, lựa chọn cành, tổ chức khoảng trống và xây dựng mối liên hệ giữa cây với cảnh quan xung quanh.

 

Điều Torri quan sát được khi lựa chọn cây tại các vườn Nhật Bản

1. Mỗi cây là một cá thể, không phải một sản phẩm sản xuất hàng loạt

Ngay cả khi cùng loài, có chiều cao gần giống nhau và được nuôi tại cùng một khu vực, hai cây vẫn có thể mang giá trị hoàn toàn khác nhau.

Thân cây có thể phát triển theo các hướng khác nhau. Điểm xuất phát của cành, khoảng cách giữa các tầng, độ dày của tán và tỷ lệ giữa phần gốc với phần ngọn đều không giống nhau.

Vì vậy, việc lựa chọn không thể chỉ dựa trên một bảng thông số.

Ảnh chụp chính diện cũng chưa đủ. Một cây có thể đẹp ở một góc nhưng bộc lộ nhược điểm khi quan sát từ mặt sau hoặc hai bên. Với những cây dự kiến trồng ở vị trí có thể quan sát từ nhiều hướng, yêu cầu này càng quan trọng.

Khi xem xét một cây, cần quan sát:

• Mặt chính dự kiến của cây;
• Hướng nghiêng và chuyển động của thân;
• Sự phân bố cành ở các phía;
• Những khoảng trống có chủ đích;
• Cấu trúc của ngọn;
• Các vết cắt hoặc điểm chuyển tiếp;
• Khả năng xoay cây để phù hợp với vị trí trồng.

Lựa chọn cây vì vậy là quá trình đánh giá một cá thể sống trong không gian ba chiều, không phải chọn một sản phẩm dựa trên chiều cao và đường kính.

2. Cây lớn chưa chắc là cây phù hợp nhất

Kích thước lớn tạo ấn tượng mạnh, nhưng không phải công trình nào cũng cần cây lớn nhất.

Một cây quá cao hoặc tán quá rộng có thể:

• Che khuất kiến trúc;
• Làm mất tỷ lệ của sân vườn;
• Gây cảm giác nặng nề;
• Cạnh tranh với các điểm nhấn khác;
• Tăng độ phức tạp trong vận chuyển và trồng;
• Đòi hỏi không gian chăm sóc lớn hơn.

Ngược lại, một cây có kích thước vừa phải nhưng tỷ lệ cân đối, thân đẹp và tán hoàn thiện có thể tạo hiệu quả cảnh quan tốt hơn nhiều.

Do đó, câu hỏi phù hợp không nên chỉ là:

“Cây này cao bao nhiêu?”

Mà nên là:

“Cây này có phù hợp với tỷ lệ kiến trúc, vị trí quan sát và vai trò của nó trong tổng thể cảnh quan hay không?””

3. Giá trị nằm ở cấu trúc bên trong, không chỉ ở bề mặt tán

Một cây có các khối tán dày và tròn đều có thể gây ấn tượng ở lần quan sát đầu tiên. Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn phần lá bên ngoài, người mua có thể bỏ qua cấu trúc cành phía trong.

Cấu trúc cành là nền tảng quyết định:

• Cây có duy trì được hình dáng lâu dài hay không;
• Tán có bị dày, bí và thiếu chiều sâu hay không;
• Việc cắt tỉa sau này có thuận lợi hay không;
• Cây có giữ được tỷ lệ khi tiếp tục phát triển hay không;
• Có thể điều chỉnh cây theo không gian mới hay không.

Tán lá có thể tiếp tục được nuôi dưỡng và chỉnh sửa, nhưng một hệ cành hình thành chưa hợp lý thường cần nhiều thời gian để cải thiện.

Vì vậy, khi lựa chọn, Torri ưu tiên nhìn xuyên qua bề mặt lá để đánh giá phần “khung” của cây.

4. Khoảng trống cũng quan trọng như phần có cành và lá

Một trong những khác biệt dễ nhận thấy giữa cây tạo hình thông thường và cây có thẩm mỹ Niwaki là cách sử dụng khoảng trống.

Cây đẹp không nhất thiết phải phủ kín bằng lá.

Khoảng trống hợp lý giúp:

• Nhìn rõ chuyển động của thân;
• Phân tách các tầng tán;
• Tạo chiều sâu;
• Hướng ánh nhìn đến những điểm quan trọng;
• Làm cho tổng thể nhẹ hơn;
• Tạo sự liên hệ giữa cây, đá, mặt nước, lối đi và kiến trúc.

Nếu các tầng tán quá sát nhau, cây có thể trở thành một khối xanh nặng nề. Nếu khoảng trống quá lớn hoặc bố trí thiếu chủ đích, cây lại tạo cảm giác rời rạc.

Sự cân bằng giữa phần đặc và phần rỗng là yếu tố cần được quan sát kỹ khi lựa chọn cây.

5. Một cây đẹp vẫn có thể không phù hợp với công trình

Có những cây rất nổi bật khi đứng riêng tại vườn nhưng chưa chắc phù hợp với vị trí cần bố trí tại Việt Nam.

Ví dụ:

• Cây có mặt chính rõ nhưng mặt sau chưa hoàn thiện sẽ phù hợp hơn với vị trí đặt gần tường;
• Cây có thân nghiêng mạnh cần đủ không gian theo hướng chuyển động;
• Cây tán rộng không phù hợp với lối đi hẹp;
• Cây có dáng cao, thanh có thể phù hợp với kiến trúc khác với cây có dáng thấp, bề thế;
• Cây có mức độ chi tiết cao cần khoảng cách quan sát thích hợp để cảm nhận đầy đủ.

Bởi vậy, lựa chọn cây không nên tách rời việc lựa chọn vị trí.

Một cây có giá trị không chỉ vì bản thân cây đẹp, mà còn vì nó được đặt đúng nơi và phát huy được vai trò trong tổng thể thiết kế.

Đặc điểm nhận biết cơ bản của Tùng La Hán Nhật

Không nên chỉ dựa vào một đặc điểm để xác định nguồn gốc hoặc giá trị của cây. Tuy nhiên, người xem có thể bắt đầu bằng một số dấu hiệu cơ bản sau đây.

Lá thường xanh, dạng thuôn dài

Lá Tùng La Hán có dạng hẹp và kéo dài, bề mặt tương đối dày, với gân giữa có thể quan sát rõ. Cây duy trì màu xanh quanh năm, nhờ đó tạo được tính ổn định cho cảnh quan.

Tình trạng lá cũng phản ánh một phần sức khỏe của cây. Khi xem cây cần quan sát:

• Màu sắc của lá;
• Độ đồng đều giữa các vùng tán;
• Dấu hiệu vàng lá hoặc cháy lá;
• Mật độ chồi mới;
• Dấu hiệu sâu bệnh;
• Mức độ thông thoáng bên trong tán.

Tuy nhiên, lá xanh và dày không đồng nghĩa cây đã có cấu trúc đẹp. Đây chỉ là một trong các điều kiện ban đầu.

Thân có độ già và chuyển động

Với những cây được đánh giá cao về cảnh quan, thân không chỉ đóng vai trò nâng đỡ mà còn tạo nên câu chuyện thị giác của cây.

Một thân cây có giá trị thường được xem xét ở:

• Độ vững của phần gốc;
• Sự chuyển tiếp từ gốc lên ngọn;
• Độ thuôn tự nhiên;
• Hướng di chuyển của thân;
• Nhịp thay đổi giữa các đoạn;
• Sự hài hòa giữa thân chính và hệ cành;
• Dấu vết thời gian và quá trình tạo tác.

Thân quá thẳng không mặc nhiên là xấu, và thân uốn nhiều cũng không mặc nhiên là đẹp. Điều quan trọng là đường thân có hợp lý, tự nhiên và phù hợp với dáng tổng thể hay không.

Các tầng tán có sự phân chia

Tùng La Hán Nhật thường được nhận biết qua những tầng tán tương đối rõ. Tuy nhiên, tán đẹp không phải là tập hợp của nhiều “quả cầu xanh” đặt lên hệ cành.

Một tầng tán tốt cần có:

• Điểm bắt đầu hợp lý;
• Hướng phát triển phù hợp với cành;
• Bề mặt có độ chuyển động;
• Độ dày vừa đủ;
• Khoảng cách với các tầng lân cận;
• Tỷ lệ giảm dần từ dưới lên trên;
• Sự thống nhất với toàn bộ dáng cây.

Tán cần được nhìn như một phần của cấu trúc chung, không phải những khối hình độc lập.

Dáng cây có tính định hướng

Những cây được tạo tác tốt thường tạo ra một hướng nhìn hoặc một cảm giác chuyển động nhất định. Cây có thể vươn lên, nghiêng sang một phía, mở rộng theo chiều ngang hoặc tạo cảm giác bám vững và trầm tĩnh.

Định hướng này cần được tôn trọng khi bố trí cây trong cảnh quan. Nếu đặt ngược hướng hoặc ép cây vào một không gian không phù hợp, vẻ đẹp vốn có có thể bị giảm đi đáng kể.

Vì sao ngày càng nhiều công trình cao cấp lựa chọn Tùng La Hán Nhật?

Không phải ngẫu nhiên mà Tùng La Hán Nhật xuất hiện trong nhiều biệt thự, khu nghỉ dưỡng, khách sạn hay các công trình cảnh quan cao cấp.

Giá trị của cây không chỉ nằm ở hình dáng bên ngoài mà còn ở khả năng tạo nên một điểm nhấn có chiều sâu, mang lại cảm giác cân bằng và bền vững cho không gian. Mỗi cây gần như là một cá thể riêng biệt với cấu trúc, tỷ lệ và vẻ đẹp không thể sao chép hoàn toàn.

Chính sự độc bản đó khiến việc lựa chọn cây trở thành một quá trình đòi hỏi nhiều kinh nghiệm hơn là chỉ so sánh kích thước hoặc giá bán.

Góc nhìn của Torri

Qua quá trình tìm hiểu, khảo sát và lựa chọn cây tại các vườn Nhật Bản, Torri nhận thấy rằng không tồn tại một “cây đẹp nhất” cho mọi công trình.

Một cây thực sự có giá trị là cây phù hợp với không gian mà nó sẽ hiện diện trong nhiều năm sau đó.

Vì vậy, thay vì bắt đầu bằng câu hỏi:

“Cây này cao bao nhiêu?”

Torri luôn bắt đầu bằng những câu hỏi khác:

• Cây sẽ được đặt ở đâu?
• Người xem sẽ quan sát từ hướng nào?
• Kiến trúc xung quanh mang phong cách gì?
• Cây sẽ đóng vai trò điểm nhấn hay chỉ là một phần của tổng thể cảnh quan?

Khi trả lời được những câu hỏi đó, việc lựa chọn cây mới thực sự có ý nghĩa.

Kết luận

Tùng La Hán Nhật không chỉ là một loài cây được nhập khẩu từ Nhật Bản.

Đó là kết quả của nhiều năm nuôi dưỡng, tạo tác và chăm sóc để hình thành nên một cá thể có cấu trúc, tỷ lệ và giá trị cảnh quan riêng.

Đối với Torri, lựa chọn Tùng La Hán Nhật không đơn thuần là tìm một cây đẹp, mà là tìm đúng cây phù hợp với từng công trình, từng không gian và mục đích sử dụng.

Đó cũng là lý do vì sao mỗi cây đều cần được đánh giá như một cá thể riêng biệt, thay vì chỉ dựa trên chiều cao, đường kính thân hay số lượng tầng tán.

Đọc tiếp trong Thư viện Kiến thức Torri

Nếu bạn muốn hiểu rõ hơn vì sao hai cây có kích thước gần giống nhau nhưng giá trị có thể chênh lệch rất lớn, hãy tiếp tục theo dõi bài viết:

Điều gì quyết định giá trị của một cây Tùng La Hán Nhật? 10 tiêu chí Torri sử dụng khi lựa chọn.